X
تبلیغات
گروه تاریخ بندپی شرقی - فکر کنید و پاسخ دهید» کتاب تاریخ معاصر ایران

یکشنبه نوزدهم اردیبهشت 1389

فکر کنید و پاسخ دهید» کتاب تاریخ معاصر ایران

پاسخ هایی کوتاه به بخش

« فکر کنید و پاسخ دهید» کتاب تاریخ معاصر ایران

منبع: مجله رشد تاریخ ، دوره دهم، شماره 3 ، شماره پیاپی 34 ،بهار 1388صص 57-51

اشاره

در کتاب درسی تاریخ معاصر ایران فعالیت هایی در نظر گرفته شده است که ضمن تدریس می بایست مورد توجه قرار گیرد . انجام این فعالیت ها ( با عنوان : فکر کنید و پاسخ دهید ) کلا س را از یکنواختی و کسالت آوری بیرون می برد . در این نوشتار کوشش شده پاسخ هایی برای هر پرسش فراهم شود .

صفحه ی 20:موقعیت جغرافیایی ایران چه نقشی در توجه استعمارگران به مملکت ما داشته است ؟

ایران در جنوب غربی آسیا واقع است . آسیای جنوب غربی در حقیقت منطقه ی واسطه بین قاره ی اروپا ، آفریقا و آسیا و شبه قاره ی هند است و ایران در این منطقه به شدت از حوادث این سه قاره متأثر است . زیرا هر واقعه ای که در این قاره ها به وقوع پیوسته و یا روابط سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی بین این سه قاره ، به سه قاره ، به صورتی بر ایران تأثیر گذاشته است { مینایی ، 1381 : 137 } . اوج گرفتن نیرو و نفوذ روسیه و بریتانیا در مقام ابرقدرت های جهانی در سده های هجدهم و نوزدهم ، و موقعیت ایران در همسایگی این دو قدرت ، موجب هجوم نیروهای این قدرت های استعماری به ایران شد .

در آغاز قرن نوزدهم میلادی ، با ظهور ناپلئون در فرانسه ، همراه با نقشه های استعمارگرانه برای سروری بر جهان ، به خصوص دست یابی به هندوستان از طریق ایران و خلیج فارس ، اهمیت ایران برای دو استعمارگر دیگر – انگلستان و روسیه – دو چندان شد .

ایران از نظر راهبردی و جغرافیایی و جغرافیایی مهم بود ، زیرا در همسایگی افغانان و عثمانیان ، و میان هند انگلیس و دیگر کشورهای فزون خواه که چشم طمع به هند دوخته بودند و می خواستند آن را از چنگ انگلیس در آورند ، قرار داشت . از سوی دیگر ، قلمرو ایران به ویژه بخش جنوبی آن ، همان حلقه ی مورد نیازی بود که آسیای صغیر را که زیر نفوذ انگلستان بود ، به هندوستان پیوند می داد . تا جایی که لردکرزن به امپراتور بریتانیا پیشنهاد می کرد ، سیستان ، بلوچستان و خلیج فارس به مستملکه ی بریتانیا تبدیل شوند( کولاگینا ، 1359 : 10 ) که این ، موقعیت آن کشور را در خاورمیانه و هندوستان ، بسیار تقویت می کرد .

مطالعه ی جریان جنگ های ایران و روسیه در عصر قاجار ، قراردادهای منعقده بین ایران   و انگلستان و ایران و فرانسه در این عصر ، اشغال خاک ایران در جریان دو جنگ جهانی اول و دوم – با وجود بی طرفی ایران – مؤید اهمیت فوق العاده ایران برای استعمارگران است .

صفحه ی 23 : چرا برخی روزنامه های فارسی زبان در خارج از کشور چاپ می شد ؟

حرفه ی روزنامه نگاری در ایران ، فرایندی مشابه سایر کشورهای جهان سوم داشت . البته توسعه ی این حرفه در ایران نسبت به برخی کشورها ، هم چون هند و مصر که مستعمره ی کامل انگلیس محسوب می شدند ، خیلی دیرتر صورت گرفت . چنان که اولین چاپ خانه ی سربی به سال 1232 ه ق به دستور عباس میرزا در تبریز دایر شد . در سال 1253 ه ق نیز نخستین روزنامه ی ایران با نام «کاغذ اخبار» توسط میرزا صالح شیرازی انتشار یافت . از آن جا که بعضی کشورهای همسایه در حرفه ی روزنامه نگاری بر ایران پیشی گرفتند ، نخبگان ایرانی که در صدد انتشار روزنامه بودند ، فضای خارج از کشور را برای انتشار روزنامه مناسب تر تشخیص دادند و در نتیجه ، روزنامه های فارسی برون مرزی خیلی زودتر از روزنامه های داخلی انتشار یافتند . هند ، عثمانی و مصر کشورهای مناسبی برای حرفه ی روزنامه نگاری بودند .

از سوی دیگر ، وجود محله های پرجمعیت ایرانی در این کشورها ( ویژه نامه ی یاد ، 1386 : 22  ) ، موانع سیاسی و فرهنگی داخلی هم چون مخالفت عده ای با انتشار و اشاعه ی برخی مطالب ، و فقدان امکانات لازم برای چاپ در داخل ، از علل دیگر انتشار روزنامه های فارسی زبان در خارج از ایران است . هم چنین فضای سیاسی خاص کشور و رویکرد حاکمان نسبت به حرفه ی روزنامه نگاری ، در این امر دخیل بود . مقایسه ی محتوای روزنامه هایی که مدتی برون مرزی و مدتی درون مرزی انتشار یافتند ، نقش عوامل سیاسی برآن و تأثیرگذاری در برون مرزی شدن روزنامه ها را مشخص می کند .

صفحه ی 32 : به نظر شما چرا نمایندگان مجلس شورای ملی در نوشتن قانون اساسی مشروطه شتاب داشتند ؟

علت شتاب و عجله ی نمایندگان را در عوامل زیر می توان جست و جو کرد :

الف ) نگرانی از آینده : نگرانی نخست آن ها بیماری مظفرالدین شاه بود که به مشروطیت تن داده بود . چرا که با سوابق محمدعلی میرزای ولیعهد در مخالفت با مشروطیت ، انتظار می رفت پس از رسیدن به پادشاهی ، به کارشکنی در کار مجلس و مشروطیت بپردازد . از سوی دیگر ، عده ای از درباریان و طرف داران استبداد در صدد بودند که شاه را به فسخ مشروطیت وادار سازند .

ب ) اهمیت قانون اساسی : قانون اساسی ، پایه و اساس کار مجلس ( قوه ی مقننه ) بود .  در واقع ، فعالیت اصلی و مهم مجلس پس از تصویب آن آغاز می شد . از آن جا که بسیاری از نمایندگان با شور و شوق انقلابی وارد مجلس شده بودند ، انتظار داشتند با تصویب آن ، قدم های بعدی برای توسعه و پیشرفت کشور برداشته شود .

ج ) کشمکش های درونی : به اعتقاد دکتر ملک زاده ، برای تهیه و تدوین قانون اساسی در مجلس و خارج از آن کشمکش هایی که متکی به اصول و منافع طبقاتی بود ، شروع شد و قدرت های مختلف المنافع نظیر مستبدین ، و آزادی خواهان برای تأمین مصالح طبقه ی خود به مبارزه پرداختند.

مستبدین و درباریان سعی می کردند که اختیارات دولت زیاد باشد ، وزرا در مقابل شاه مسئول باشند و مجلس شورای ملی تحت الشعاع مجلس سنا واقع شود . آزادی خواهان نیز برای تأمین حکومت ملت بر ملت و آزادی عقیده ، قلم و گفتار ، مجاهدت می کردند . در نتیجه ، چون تنظیم قانون اساسی طبق میل و ارادهی گروه سوم تنظیم شده بود{ ملک زاده ، 1383 : 409 } ، قبل از هر اقدامی از سوی دو گروه دیگر ، برای تعدیل آن ، هرچه سریع تر آن را به تصویب نهایی برسانند .

صفحه ی 35 : به نظر شما چرا شیخ فضل الله نوری بر اجرای اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه اصرار داشت ؟

علل اصرار و پافشاری ایشان بر تصویب این اصل به طور به خلاصه عبارت اند از :

1 - پس از برقراری مشروطیت ، الگوی قانون اساسی ایران از قوانین بلژیک و فرانسه اخذ شد . گرچه برخی از اصول آن را به منظور تطبیق با شرایط ایران و جلب رضایت روحانیت تا اندازه ای تغییر دادند ، اما به اعتقاد شیخ فضل الله نوری ، قوانین غربی ، شایسته ی ایران نبودند و می باید به دست ایرانیان و بر اساس روح فرهنگ حاکم بر سرزمین ایران  تنظیم و از غرب زدگی پرهیز شود .

2 - فضل الله نوری معتقد بود ، اسلام در بیشتر امور زندگی خود قانون دارد . پس چگونه ممکن است به مجلس این اختیار را داد که در تمامی موضوعات به تقنین بپردازد . وی معتقد بود ، مجلس باید در امو سیاسی و کشورداری قانون وضع کند . در نتیجه موضوع نظارت علما بر قوانین موضوعه توسط ایشان پیشنهاد شد تا از وضع قوانین خلاف شریعت جلوگیری شود .

صفحه ی 48 : به نظر شما ، چرا دولت های روسیه و انگلیس به بی طرفی ایران در جنگ جهانی اول توجهی نکردند ؟

مهم ترین این عوامل به شرح زیرند :

1 - پیوستن دولت عثمانی ( همسایه ی غربی ایران ) به متحدین و آغاز جنگ میان انگلستان و روسیه با عثمانی و آلمان در جبهه ی آسیای غربی که سبب شد ، قسمت عمده ای از خاک ایران ، مانند شمال ،شمال غرب ، غرب و جنوب برای آنان اهمیت راهبردی پیدا کرد .

2 - تحریکات آلمانی های مقیم ایران علیه متفقین و بر انگیختن احساسات ضد انگلیسی ملیون ، دموکرات ها و رؤسای ایل ها ، مانند تحریکات واسموس در میان عشایر جنوب و غرب بر ضد نیروهای انگلیسی مقیم ایران .

3 - تلاش متحدین برای نفوذ در ایران به منظور ضربه زدن به نیروهای روس و انگلیس در ایران که از مدت ها قبل در این کشور مستقر شده بودند و در عوض ، تلاش دولت های روسیه و انگلستان برای جلوگیری از نفوذ آن ها در ایران .

4 - مراقبت از چاه های نفت ایران و خطوط ارتباطی هند برای جلوگیری از خراب کاری آلمانی های مقیم ایران که برای انگلیسی ها اهمیت زیادی داشت .

5 - فعالیت حزب دمکرات در تهران که تلاش می کرد ، ایران را به نفع آلمان و عثمانی وارد جنگ کند . هم چنین ، انتشار اخباری مبنی بر توافقات کمیته ی دموکرات ایرانی برلن به ریاست سید حسن تقی زاده با آلمانی ها و پخش شایعاتی در مورد انعقاد قراردادمخفیانه ی ایران ، آلمان و عثمانی { کاووسی عراقی ، 1380 : 36 } .

علاوه بر آن ، ضعف سیاسی و نظامی حکومت ایران ، اوضاع آشفته ی داخلی ، و جنگ افروزی و توسعه طلبی کشورهای درگیر جنگ موجب شد تا بی طرفی ایران نقص شود .

صفحه ی 58 : آیا می دانید تفاوت استعمار نو و کهنه چیست ؟

در استعمار کهنه ، به شکل مستقیم با ضرب و زور نظامی فتح می شوند و برای بهره برداری از نیروی کار ارزان قیمت ، مواد اولیه و خام فراوان و بازار فروش پررونق ، به استثمار کشیده می شوند . در این نوع از استعمار ، قدرت نظامی حرف اول را می زند .

اما در استعمار نو که به شکل غیرمستقیم صورت می گیرد ، کشورهای استعمارگر سابق در چارچوب حکومت های دست نشانده و مناسبات و رژیم ها و نهادهای بین المللی جدید{ ولایتی ، 1383 : 197 } ، بی آن که نیازمند حضور مستقیم سیاسی و نظامی در مستعمرات سابق باشند ، به شکل خزنده و پیچیده ، منافع و مطامع خود را بهتر از گذشته تضمین  می کنند . آن ها از طریق ساقط کردن حکومت های ملی و روی کار آوردن حکومت های مطیع ، در اختیار گرفتن منابع اقتصادی ،اعطای وام و کمک های مالی به احزاب و گروه های سیاسی طرف دار خود تأسیس شرکت های تجاری چند ملیتی و نهادهای بین المللی ، بهره گیری از شرایط متفاوت بین المللی و تعاملات پیچیده ی روز افزون جهانی مانند : « جهانی شدن » ، سعی می کنند تا بر کشورهای محروم و یا در حال توسعه تسلط یابند . راه نفوذ در این نوع از استعمار ، راه فرهنگی است و از طریق «تخدیر فرهنگی» جوامع را تحت سلطه قرار می دهند . مهم ترین ابزار نفوذ در این نوع از استعمار ، استفاده از ابزار رسانه ای است .

صفحه ی 61 : به نظر شما چرا رضاخان و انگلیسی ها بیشتر به نیروهای نظامی و انتظامی متکی بودند ؟

این نیرو ، ابزار سیطره ی دولت مطلقه ی رضاخان بر تمامی گروه ها و نیروهای اجتماعی و سیاسی بود . چرا که انباشت قدرت از راه گسترش ارتش نوین و سرکوبگر به فربه شدن فزاینده ی دولت مطلقه ، تضعیف شدید جامعه ی مدنی و سرکوب نهادهای مدنی منجر  می شد . و این همان چیزی بود که انگلیسی ها و رضاخان دنبال می کردند .

از سوی دیگر ، دولت خودکامه ی رضاخان به دلیل فقدان پایگاه و مشروعیت سیاسی ناچار بود از ابزار اجبار و سرکوب و نیروی نظامی استفاده کند و با اعطای نقش اجتماعی و اقتصادی ویژه ای به ارتش ، آن را به پایگاه نهادی و کلیدی رژیم استبدادی خود بدل کرد .

 

صفحه ی 79 : به نظر شما چرا انگلیسی ها ، رضاشاه را به استعفا وادار کردند ؟

بدون شک هدف های راهبردی متفقین در ایران به هنگام جنگ جهانی دوم ، عامل اساسی در توجه آن ها به ایران و در نهایت اشغال آن بوده است . مهم ترین این اهداف به اختصار عبارت اند از :

1 -  اهمیت جغرافیایی ایران و ضرورت دفاع از هند . زیرا تأمین امنیت مرزهای غربی هند و به ویژه بندر کراچی در مقابل هرگونه تعرض خارجی برای انگلستان امری حیاتی محسوب می شد .

2 - کنترل راه های ارتباطی ایران ، به ویژه را ه آهن ، برای ارتباط با شوروی و جلوگیری از پیروزی آلمان ها در آن جبهه .

3 - تصرف چاه های نفت جنوب برای حفظ آن ها و جلوگیری از خراب کاری عوامل نازی در ایران .

4 - اخراج کارشناسان آلمانی برای جلوگیری از خراب کاری در راه های ارتباطی و چاه های نفت .

5 - انجام عملیات انگلیسی ها در ایران در صورت رسیدن آلمان ها به مرزهای ایران{ گذشته چراغ ...، 1377 : 78 } .

اما عواملی که انگلیسی ها و متحد آن ها ، یعنی شوروی ، را بر آن داشت تا رضاشاه را به استعفا وادار کنند ، عبارت اند از :

1 - مقاومت یا همکاری نکردن رضاشاه در تأمین هدف های راهبردی فوق و سیاست نادرست وی در برابر متفقین . مانند خودداری از اخراج کارشناسان آلمانی از ایران که به نظر متفقین ستون پنجم آلمان ها محسوب می شدند .

2 - نارضایتی وزرا ، وکلا و امرای ارتش از استبداد شاه و مشاهده ی اظهارات وزیران و نخست وزیر ایران مبنی بر لزوم تغییر سلطنت که پس از اشغال ایران ، سیاست آن ها را به برکناری شاه سوق داد.

3 - فشارهای تبلیغاتی رادیو بی بی سی علیه رضاشاه که از جانب بخشی از سفارت انگلیس در تهران تقویت می شد . البته این گروه از افراد سفارت ، ارتباط نزدیکی با مخالفان شاه داشتند ؛ مانند مصطفی فاتح و رؤسای شرکت نفت که به خاطر فشارهای رضاشاه در زمان سلطنت ، و رفتارهای تحریک آمیز وی پس از اشغال کشور ، از مخالفان ادامه ی سلطنت او بودند .

4 - تحمل نکردن بی طرفی ایران به مفهومی که رضاشاه و دولت ایران از آن برداشت   می کردند و عامل اساسی برکناری رضاشاه محسوب می شود . رضاشاه و دولت ایران از  بی طرفی این برداشت را داشتند که رفتار آن ها نسبت به دو طرف متخاصم یکسان باشد . یعنی همان گونه که با آلمان و اتباع آن رفتار می کنند ، با متفقین و اتباع آنان نیز برخورد کنند . در حالی که انگلیس و شوروی به علل اقتصادی و تاریخی ، حقوق مشروعی برای خود قائل بودند که آلمان نمی توانست داشته باشد . برای مثال ، انگلیسی ها حق  بهره برداری از تأسیسات نفت و شبکه ی توزیع آن در سراسر کشور را داشتند و می خواستند هم چنان به ادامه ی این بهره برداری بپردازند و هرگونه نفوذ مشروع و غیر مشروع آلمان ها در ایران را قطع کنند .

از سوی دیگر ، جغرافیای سیاسی و موقعیت راهبردی ایران ، متفقین را وامی داشت که بی طرفی ایران را آن گونه که خود می خواستند ، تفسیر کنند و از ایران اجرای آن را بخواهند . هم چنین ، انگلیسی ها احتمال می دادند ، شوروی نتواند در برابر حمله ی آلمان مقاومت کند و در نتیجه ، آلمان ها میدان های نفت قفقاز را تصرف کنند و جنگ به ایران کشیده شود . در چنین حالتی می خواستند از ارتش و امکانات دولت ایران علیه آلمان استفاده کنند . اما رضاشاه نمی خواست یا نمی توانست با چنین توقعاتی موافقت کند . از یک سو ، پیشرفت های سریع آلمان در اروپا و خاک شوروی ، احتمال پیروزی آلمان ها و شکست انگلیسی ها را تقویت می کرد و رضاشاه می خواست در چنین حالتی ، موجودیت خود و ایران را حفظ کند . از سوی دیگر ، رضاشاه بهتر از هر کسی به نفوذ تبلیغات هیتلری در میان مردم ایران آگاه بود و نمی خواست یا می ترسید که نارضایتی  آلمان را تحریک کند و هیتلر را به تبلیغات شدید علیه خود وادارد { خامه ای ، 1378 : 191 – 160 } .

صفحه ی 86 : علت افزایش فعالیت احزاب سیاسی در سال های اولیه ی سلطنت محمدرضاشاه چه بود ؟

با شکست دیکتاتوری رضا شاه و تبعید وی در 25 شهریور 1320 ، مردم ایران که یک دوره ی 16 ساله ی کابوس های وحشتناک استبداد را پشت سر گذاشته بودند ، به یکباره بیدار شدند و خود را از استبداد شاهی آزاد و رها دیدند . هم چنین استعفا و تبعید رضاشاه ، و به دنبال آن درهم ریختن نظام استبدادی ، گسستن نظام ارتش و شهربانی ، و نیز اوضاع نابسامان ناشی از آغاز جنگ جهانی دوم ، و در یک کلام هرج و مرج ناشی از خلأ قدرت و برطرف شدن انحصار قدرت رضاخانی ، یکبار دیگر اشراف و فئودال و حکومتگران را صاحب قدرت کرد . فساد ، رشوه خواری ، پارتی بازی ، واگذاری مقام های کلیدی به وابستگان خود ، و حیف و میل بودجه ی دولت ، ازمعمول ترین وظایف نمایندگان مجلس شده بود . روشن فکران که نماینده ی طبقه ی متوسط جامعه بودند و آگاهی های سیاسی بیشتری از دیگر اقشار مردم داشتند ، از چنین وضعی رنج می بردند و به وضع موجود اعتراض داشتند . ولی از قدرتی برخوردار نبودند تا صدای خود را به گوش کسی برسانند . لذا گروهی از آنان درصدد برآمدند تا تکیه گاهی در جایی برای خود دست و پا کنند و دست به تشکیل حزب و گروه سیاسی زدند . به طوری که در سال 1323 ، بالغ بر 60 حزب ، گروه ، دسته و سازمان سیاسی در کشور به وجود آمده بود { نوذری ، 1380 : 18 } .

از سوی دیگر ، جوانی و بی تجربه بودن محمدرضاشاه و نبود شرایط و ابزار لازم برای برقراری مجدد استبداد ، و نیز هراس او از یک قیام عمومی علیه حکومت ، نه تنها او را به فکر جلوگیری از انجام فعالیت های سیاسی در کشور نینداخت ، بلکه با استفاده از تجربه ی فروغی ، سعی در برقراری جو آرام و بدون تنش در کشور داشت .

صفحه ی 114 : به نظر شما هدف از تشکیل فرمانداری نظامی در تهران پس از کودتای 28 مرداد چه بود ؟

هدف فرمانداری نظامی آماده ساختن مناسب برای تحقیق دو وظیفه ی مهم دولت کودتا بود ؛ یعنی : سرکوبی نهضت و حل مسئله ی نفت {مدنی ، 1361 ، ج 1 : 299 } . از سوی دیگر ، تا پیش از کودتای 28 مرداد ، در حکومت پهلوی تعریف دقیقی از امنیت ملی وجود نداشت .

پس از کوتا ، به تدریج تعریفی از امنیت ملی شکل گرفت و آمریکا تلاش خود را برای تقویت پایه های امنیت حکومت پهلوی به کار گرفت . در این زمینه ، در درجه ی اول دستگاه ضد اطلاعات ارتش را تقویت کرد { فردوست ، 1370 : 382 – 381 } . سپس با تشکیل فرمانداری نظامی تهران وظیفه ی کشف ، شناسایی و تعقیب مخالفان نظامی غیر نظامی به آن فرمانداری محول شد .

فرمانداری نظامی که به دستور آمریکایی ها ایجاد شده بود ، در حقیقت صورت تقویت شده ی رکن دوم ارتش بود و ریاست آن برعهده ی یکی از عوامل مؤثر در کودتا ، یعنی تیمور بختیار قرار داشت . فرمانداری نظامی تا زمان تأسیس ساواک به مدت سه سال و نیم  با عملیات ویژه به کشف و شناسایی سازمان ها و گروه های مخالف و دستگیری اعضای آن ها پرداخت . در این مدت ،« سازمان افسران حزب توده » و « سازمان فدائیان اسلام» کشف  و شناسایی شدند و اعضا و هواداران آن ها تحت تعقیب قرار گرفتند و زندانی  شدند .

صفحه ی 120 : منظور از انقلاب سفید و ماهیت و اهداف آن چیست ؟

زمانی که در آمریکا کندی بر سر کار آمد ، شرط کمک به کشورهای در حال توسعه را ، انجام اصلاحات در این کشورها ذکر کرد { حسینیان ، 1361 : 83 } . شاه که پایه های سلطنت خود را در خطر می دید ، بر اثر فشارهای آمریکا ،ژست انقلابی به خود گرفت و در سفر خود به آمریکا ، برای اجرای (( انقلاب سفید )) در ایران ، تعهد سپرد . این اصول عبارت بوند :

1 - الغای رژیم ارباب – رعیتی ، با تصویب اصلاحات ارضی بر اساس لایحه ی اصلاحی قانون اصلاحات ارضی مصوب 19 دی ماه 1340 و ملحقات آن .

2 - تصویب لایحه ی قانون ملی کردن جنگل ها در سراسر کشور .

3 - تصویب لایحه ی قانون فروش سهام کارخانجات دولتی به عنوان پشتوانه ی اصلاحات ارضی .

4 - تصویب لایحه قانون سهیم کردن کارگران در منافع کارگاه های تولیدی و صنعتی .

5 - لایحه ی اصلاحی قانون انتخابات .

6 - لایحه ی ایجاد سپاه دانش به منظور تسهیل اجرای قانون تعلیمات عمومی و اجبار ی .

اصولی که برای رفراندوم ششم بهمن اعلام شده بودند ، ظاهری موجه و فریبنده داشتند . ولی برای روشن بینان و آگاهان مسائل سیاسی مشخص بود که شاه به دستور اربابان آمریکایی خود این عمل را انجام می دهد و هدف از آن نابود ساختن ساختارهای جامعه و مقدم داشتن منافع بیگانگان و امپریالیست ها بر منافع جامعه خواهد بود .

گرچه شاه در سخنان خود همواره سعی می کرد ، انقلاب سفید خود را انقلابی ایرانی و مطابق با سنن فرهنگی جامعه قلمداد کند که هرگز از بیگانه اخذ نشده است ، ولی واضح و آشکار بود که برگزاری رفراندوم از سوی حامیان آمریکایی شاه برای حفظ و بقای رژیم او ترتیب داده شده است .

هم چنین با « اصلاحات ارضی » ، نیروی ملی دهقان و کارگر را که بزرگ ترین خطر برای منافع آمریکا به شمار می رفت ، فلج می کرد . مقصود از برنامه ی اصلاحات ارضی نیز این بود که کشاورزان به دو گروه دارای زمین و فاقد زمین تقسیم شوند و شانس وحدت کشاورزان و دست زدن به یک انقلاب دهقانی کاهش یابد . و نیز با « اصلاحات قانون انتخابات » ، راه نفوذ و دخالت مستقیم ستون پنجم و عوامل بیگانه که به نام «اقلیت های مذهبی»و « انجمن بانوان» در ایران فعالیت می کردند ، باز می شد . به علاوه ، با شعار فریبنده ی« اصلاحات ، انقلاب و ...»، امیدواری کاذبی در جامعه پدید می آورد و با راه انداختن رفراندوم دروغین ، به ملت ایران وانمود می کرد که شاه به افکار عمومی احترام  می گذارد .

صفحه ی 135 : لایحه ی کاپیتولاسیون ، آمریکایی های مقیم ایران را از چه امتیازاتی برخوردار می کرد ؟

این قرارداد که به تصویب بسیاری از کشورها رسیده بود ، مصونیت هایی در بند« و» ازمواد 29 تا 36 به کارکنان و کارمندان سیاسی کشورها اعطا می کرد ؛ از جمله :

الف ) شخص مأمور سیاسی از تعرض مصون است و نمی توان او را به هیچ عنوان توقیف ، بازداشت یا حبس کرد . کشور پذیرنده با وی رفتار محترمانه ای که در شأن اوست خواهد داشت و اقدامات لازم را برای ممانعت از وارد آوردن لطمه به شخص و آزادی و حیثیت او اتخاذ خواهد کرد .

ب )محل اقامت خصوصی مأمور سیاسی ، مانند اماکن مأموریت سیاسی ، مصون و مورد حمایت خواهد بود . هم چنین ، اسناد و مکاتبات وی با رعایت بند 3 از ماده ی 31  و نیز احوال وی ، از مصونیت برخوردار است .

پ ) مأمور سیاسی در کشور پذیرنده ، مصونیت تعقیب جزایی و مصونیت های دعاوی مدنی دارد ، مگر در موارد خاص .

ت ) مأمور سیاسی مجبور به ادای شهادت نیست .

ث ) علیه مأمور سیاسی مبادرت به هیچ گونه عملیات اجرایی نخواهد شد ، جز در موارد جزئی ؛ به شرط آن که این عملیات اجرایی به مصونیت شخص یا محل اقامت او لطمه ای وار نیاورد .

ج ) مأمور سیاسی از پرداخت کلیه ی عوارض شخصی یا مالی یا مملکتی یا منطقه ای یا شهری ، جز در موارد جزئی ، معاف است .

د ) توشه ی شخص مأمور سیاسی از تفتیش معاف است ، مگر با وجود دلایل محکم مبنی بر تخلف شخص مذکور از موادی از این قانون که در این صورت ، تفتیش جز در حضور مأمور سیاسی یا نماینده ی مجاز او صورت نخواهد گرفت { مدنی ، 1361 : ج2 :83 } .

صفحه ی 148 : چرا شاه در مبارزات انتخاباتی آمریکا از نامزد حزب جمهوری خواه حمایت می کرد؟

ایران در دهه ی 1970 میلادی از متحدین ممتاز ایالات متحده آمریکا محسوب می شد . روی کارآمدن نیکسون از حزب جمهوری خواه در آمریکا و اجرای دکترین« سیاست دو پایه» 2 ، با بلند پروازی های منطقه ای محمدرضاشاه در ایران مطابقت یافت . بنابراین ایالات متحده ، امنیت خلیج فارس را در درجه ی اول به ایران و سپس به عربستان سعودی واگذار کرد و به ایران اجازه داد ، هرگونه و هر مقدار سلاح غیر هسته ای را مایل باشد ، به دست آورد . این همراهی آمریکا نه تنها موجب ژاندارمی ایران در منطقه ی خلیج فارس شد ، بلکه به شاه مجال داد تا نقشی فعال در اوپک ایفا کند . در این دوره ، مجموعه ای از شرایط و عوامل ، موجب تثبیت وضعیت سیاسی ، اقتصادی و نظامی ایران در  داخل و خارج از کشور شد . هم چنین ، تثبیت وضعیت اقتصادی ایران ، و بهبود موقعیت اجتماعی و سیاسی ایران در عرصه ی بین المللی موجب شد تا عموم مردم از این دوران به خوشی یاد کنند . شاید تجربه و ثباتی هشت ساله از دوستی با جمهوری خواهان بود که شاه را سرمست از این کامیابی ها کرده بود .

رسوایی (( واترگیت )) و استعفای نیکسون از ریاست جمهوری ایالات متحده آمریکا و نیز تأثیر منفی آن بر مردم آمریکا ، موجب بیزاری عمومی از سیاست های جمهوری خواهان شد و رعایت اخلاقیات و اصول انسانی ، از جمله حقوق بشر ، به تدریج اهمیت بیشتری پیدا کرد . در چنین شرایطی ، موسم انتخابات ریاست جمهوری آمریکا فرا رسید و حزب دموکرات با استفاده از شرایط به وجود آمده ، به حربه ی حقوق بشر متوسل شد .

تحولات فوق تأثیر مستقیمی بر رژیم شاه گذاشت . که با تکیه بر دکترین نیکسون حوزه ی حکومتش از مرز کشور فراتر رفت و نقش ژاندارمی منطقه را بر عهده داشت و هر صدایی را در داخل با بی رحمی و خشونت در گلو خفه می کرد ، به ناگهان با یک نامزد ریاست جمهوری مواجه شده بود که در شعارهای انتخاباتی اش مطرح می کرد ، به دولت هایی که حقوق بشر را رعایت نمی کنند ، اسلحه نخواهد فروخت ! به این ترتیب ، نظام حاکم بر ایران پیش بینی می کرد که وارد یک دوره ی تزلزل و بی ثباتی ، هم چون دوره های قبلی که دموکرات ها حاکم بودند ، مانند دوره ی ترومن و کندی خواهد شد{ محمدی ، 1377 : 130 } . به همین دلیل ، به اردشیر زاهدی ، سفیر ایران در                 آمریکا ، دستور داد به بودجه ی انتخاباتی جرالد فورد ، نامزد جمهوری خواهان کمک مالی بدهد تا از پیروزی دموکرات ها جلوگیری  شود و او هم چنان به حکومت دیکتاتورمنشانه ی خود ادامه دهد .

صفحه ی 151 : چرا قیام 19 دی ماه نقطه ی عطف انقلاب اسلامی و سرآغاز حرکت خودجوش مردمی به شمار می رود ؟

زیرا نتایج و پیامدهای بسیار مهمی برای انقلاب داشت که اهم آن ها به اختصار به شرح زیرند :

1 – سرعت بخشی به انقلاب اسلامی : پس از قیام نوزدهم دی ماه در قم ، برگزاری مراسم بزرگ داشت شهیدان ، جلسات سخن رانی وتظاهرات خیابانی ، به رفتار سیاسی انقلابیون و مردم تبدیل شد و موج مهارناشدنی انقلاب را دامن زد . امام سرنگون قریب الوقوع رژیم شاه را پیش بینی کرد و درستی این پیش بینی یک سال بعد برای همه ی جهانیان روشن شد .

2 – جهت دادن به هدف اصلی انقلاب : قیام مردم قم با هویت دینی ، برتری ایدئولوژی اسلامی و رهبری دینی آن را اثبات کرد . از این دوره به بعد ، شعارهای اسلامی بیش از پیش مطرح شدند و امام خمینی (ره) به عنوان رهبری سازش ناپذیر و ضد استعمار نو ، به رسمیت شناخته شد . هر چند قیام به خاطر دفاع از امام صورت گرفت ، اما در واقع پس از آن بود که مردم ایران با دیدگاه ها و دلایل مخالفت امام (ره) با شاه بیشتر آشنایی پیدا کردند ؛ زیرا رژیم پس از سال 1342 با سانسور شدید مطبوعات از تبلیغ نام ایشان جلوگیری می کرد . با این واقعه ، مردم گمشده ی خود را یافتند و در راه تأسیس حکومتی مبتنی بر احکام اسلامی و متکی بر آرای ملت ، به تکاپو افتادند . هم چنین ، این حرکت مردم رنگ و بوی اسلامی به حرکت ها بخشید ، نقش احزاب با حضور گسترده ی مردم کم رنگ شد و همه یکصدا در پی یک هدف زیر لوای یک پرچم ، نظام جمهوری اسلامی را فریاد زدند .

3 – افشای ماهیت دروغین شعار حقوق بشر کارتر و فضای بازسیاسی رژیم : حمایت  بی دریغ آمریکا از شاه در سرکوب قیام مردم قم نشان داد که این منافع آمریکاست که ایجاب می کند ، در کجا از کشتار و حکومت دیکتاتوری و در کجا از شعارهای دروغینی چون حقوق بشر حمایت کند .

4 – فراگیر و عمومی شدن نهضت امام خمینی : از سال 1341 که امام خمینی نهضت خود را با شهامت آغاز کرد تا سال 1356 ، مردم و روحانیون از ایشان حمایت می کردند . اما قیام قم ، این اعتراض ها را علنی تر کرد و مبارزان را به خیابان ها کشاند تا با سازمان دهی و برنامه ریزی جدید ، نیروهای مذهبی و انقلابی در رسیدن به اهداف عالیه اسلامی ، بیش از پیش بسیج شوند . از این پس ، قیام مردم در قالب پدیده ی چهلمی بعد از چهلم دیگر در سراسر ایران نمود عینی تری پیدا کرد ؛ زیرا مراسم گرامی داشت یاد شهیدان قم در تبریز در بیست و نهم بهمن ماه آن سال به درگیری خونینی منجر شد .

5 – آغازی بر پایان عمر رژیم : کشتار مردم قم در 19 دی 1356 و سرکوب شدید و خشن قیام عمومی در این شهر ، باعث به اوج رسیدن اعتراضات و راه پیمایی ها در اغلب شهرهای ایران در روزهای پس از آن شد و از همین نقطه است که رژیم مقتدر پهلوی دچار بحران شد و در امواج سهمگین انقلاب فرورفت { طالبی دارایی ، 1378 : 126 } .

صفحه ی 186 : چرا قدرت های بزرگ و برخی از کشورهای منطقه ، در جنگ عراق علیه ایران ، به شدت از رژیم متجاوز عراق حمایت می کردند ؟

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ، علاوه بر نهادهای موجود و مستقر در جامعه ، روابط و ارتباطات خارجی ایران را نیز کاملاً دگرگون ساخت . با سقوط رژیم پهلوی ، ستون نظامی ساختار امنیتی متمایل به غرب در منطقه فروپاشید و منطقه ی خلیج فارس با بحران خلأ قدرت طرف دار غرب مواجه شد . از بین رفتن پایگاه داخلی و سنتی غربی ها در         ایران ، آن ها را به مخالفت با حکومت جدید واداشت . اتحاد شوروی ، انقلاب اسلامی تازه نفس ایران را خطری جدی برای ایدئولوژی کمونیسم می دانست . آمریکایی ها نیز با هدف تحت فشار قراردادن ایران برای آزادی گروگان های خود و به منظور مهار خطری که از جانب ایران متوجه منافع خود در منطقه می دانست ، با سیاست صدام حسین هم سو بود{ ولایتی ، 1376 : 60 } . ناتوانی آمریکا ، شوروی و اروپای غربی نفوذ خود بر ایران و به عبارت دیگر ، دور از دست رس بودن ایران به همراه منافع متقابل بین قدرت های بزرگ ، در جلوگیری از پیروزی ایران در جنگ ، به حمایت گسترده ی بازیگران اصلی سیستم بین المللی از عراق انجامید . برای درک بهتر سیاست ایلات متحده آمریکا ، به عنوان حامی اصلی حکومت عراق در جنگ علیه ایران ، نظر کارشناسان آمریکایی در مورد انقلاب ایران قابل تأمل است .

دولت های منطقه نیز با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ، تحت تأثیر تبلیغات منفی بیگانگان ، دچار نوعی سوءظن و بی اعتمادی کاذب نسبت به ایران شده بودند و این کشور را سرچشمه ی تهدید علیه خود می دانستند .

صفحه ی 195 : چرا امام خمینی استقلال فکری را شرط اول استقلال مملکت معرفی کرده است ؟

وابستگی فکری و درونی ، بزرگ ترین وابستگی ملت ها ی نستضعف به ابر قدرت ها و استعمارگران است و این فاجعه ی بزرگ گریبان گیر ملت ما نیز شده است . استعمارگران با ایجاد بدبینی ملت نسبت به خود ، موجبات خودباختگی آنان را فراهم ساختند و در حقیقت شخصیت و استقلال فکری را از ملت ما گرفتند .

تبلیغات دامنه دار دولت های شرق و غرب در سال های متمادی موجب شده بود که ملت های مسلمان ترقی خود را در گرایش به یکی از ابرقدرت ها بدانند و دست یاری به سوی آن ها دراز کنند ، به طوری که ملت های شرقی خود و فرهنگ و قدرت خود را به هیچ انگاشته و غرب و شرق را دو قطب قدرتمند و نژاد برتر و فرهنگ آنان را والاتر بدانند و وابستگی به آنان را از اموذ واجب معرفی نمایند و این در حالی است که تمدن از شرق به غرب صادر شده است .

امام به خوبی دریافته بودند که مصیبت بزرگ مسلمانان ، خودباختگی و وابستگی فکری و فرهنگی است که از موانع استقلال واقعی کشورها محسوب می شود . تا زمانی که افکار ملت از وابستگی به قدرت های بزرگ آزاد نشود و باورمان نیاید که می توانیم ، به استقلال واقعی نخواهیم رسید . چرا که باور به توانایی ، ما را توانا خواهد کرد . از سوی دیگر ، استقلال فکری باعث نفی سلطه پذیری همه جانبه ی بیگانگان و بیان کننده پذیرش اصل نه شرقی و نه غربی – یکی از شعارهای اساسی انقلاب – در تمام ابعاد حیات اجتماعی در جامعه ی اسلامی می شود و به قول حضرت امام ، «ملاک پیروزی انقلاب» تحقق این شعار است { جمشیدی ، 1384 : 460 } .

پی نوشت :

1 . ر . ک : www.Dowran.ir

2 – بر اساس دکترین نیکسون ، دولت ایالات متحده آمریکا با ارسال کمک های نظامی فراوان دو قدرت محلی ایران و عربستان سعودی را مأمور حفظ امنیت خلیج فارس کرد . برای اطلاعات بیشتر ر . ک .: هوشنگ مهدوی ، عبدالرضا ، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی 1357 – 1300 ، نشر البرز . تهران . 1373 .

منابع

1 – آدمیت ، فریدون . امیرکبیر و ایران . خوارزمی . تهران . 1348 . 

2 – مکی ، حسین . زندگی میرزا تقی خان امیرکبیر . انتشارات ایران . تهران . چاپ ششم . 1355 .

3 – شمیم ، علی اصغر . ایران در دوره ی سلطنت قاجار . کتاب خانه ی ابن سینا . تهران . 1374 .

4 – مینایی ، مهدی . مقدمه ای بر جغرافیای سیاسی ایران . دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امورخارجه . تهران . 1381 .

5 – راعی گلوچه ، سجاد ، قاجاریه ، انگلستان و قراردادهای استعماری ، مرکز اسناد انقلاب اسلامی . تهران . 1380 .

6 – کولاگینا ، لودمیلا . استیلای امپریالیسم بر ایران . ترجمه ی سیروس ایزدی . انتشارات علم . تهران . 1359 .

7 – ویژه نامه ی یاد . نشریه ی بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران . سال بیست دوم . شماره ی 84 . تابستان 1386 .

8 – کسروی ، احمد . تاریخ مشروطیت ایران . امیرکبیر . تهران 1346 .

9 – حقدار ، علی اصغر . مجلس اول و نهادهای مشروطیت : صورت مذاکرات مصوبات ، اسناد ، خاطرات و تاریخ نگاری دوره ی اول مجلس شورای ملی . مهرنامک . تهران . 1383 .

10 – ملک زاده ، مهدی . تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ( ج2 ) . سخن . تهران . 1383 .

11 – حسینیان ، روح الله . تجربه ی مشروطیت . مرکز اسناد انقلاب اسلامی . تهران . 1385 .

12 – آجودانی ، ماشإالله . مشروطه ی ایرانی . نشر اختران . تهران . 1382 .

13 – کاووسی عراقی ، محمدحسن . نقض بی طرفی ایران در جنگ جهانی اول ، مجموعه مقالات سمینار ایران و جنگ جهانی اول . به کوشش صفا اخوان . مرکز چاپ و انتشارات وزارت امورخارجه . تهران . 1380 .

14 – ولایتی ، علی اکبر . فرهنگ و تمدن اسلامی . نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها ، مرکز برنامه ریزی و تدوین متون درسی . نشر معرف . قم . 1383 .

15 – گذشته چراغ راه آینده است ، پژوهشی از جامی . ققنوس . تهران . چاپ دوم . 1377 .

16 – خامه ای ، انور . سال های پرآشوب ( بخش دوم : شهریور 1320 ، اشغال ایران و سقوط رضاشاه ) . نشر و پژوهش فرزان روز . تهران . 1378 .

17 – نوذری ، عزت اله . تاریخ احزاب سیاسی در ایران . نوید شیراز . شیراز . 1380 .

18 – جعفریان ، رسول . جریان ها و سازمان های مذهبی – سیاسی ایران ( از روی کار آمدن محمدرضاشاه تا پیروزی انقلاب اسلامی ) سال های 1357 – 1322 . مرکز اسناد انقلاب اسلامی . تهران . 1383 .

19 – مدنی ، جلال الدین . تاریخ سیاسی معاصر ایران ( ج 1 و 2 ) . انتشارات اسلامی ، 1361 ، صفحه 299 .

20 – فردوست ، حسین ، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ( ج 1 ) . انتشارات اطلاعات . تهران . چاپ اول . 1370 .

21 – حسینیان ، روح الله . سه سال ستیز مرجعیت شیعه ( 1343 – 1341 ) . مرکز اسناد انقلاب اسلمی . تهران . 1382 .

22 – محمدی ، منوچهر . مروری برسیاست خارجی ایران دوران پهلوی . نشر دادگستر . تهران . 1377 .

23 – طالبی دارابی ، ابراهیم . جایگاه قیام 19 دی 1356 در انقلاب اسلامی . مرکز اسناد انقلاب اسلامی . تهران . 1378 .

24 – ولایتی ، علی اکبر . تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران . دفتر نشر فرهنگ اسلامی . 1376 .

25 – جمشیدی ، محمدحسین . اندیشه ی سیاسی امام خمینی (س) . پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی . تهران . 1384 .                

نوشته شده توسط اعضای گروه تاریخ در 0:58 |  لینک ثابت   •